Historia

Ślady historyczne.

Siedemnaście kilometrów na południowy wschód od miasta Tarnowa, nad rzeką Białą leży miasteczko Tuchów. Jako osada sięga ono czasów Polski piastowskiej. Według hipotezy O. Wojnowskiego CSSR na miejscu obecnego kościoła pod tytułem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w czasach pogańskich miała stać gontyna. W parę lat po przyjęciu przez Polskę wiary chrześcijańskiej zburzono ową gontynę, a na miejsce jej postawiono kościółek ku czci Matki Bożej.

W roku 1903 przy rozbiórce starej wieży znaleziono dokumenty i zapiski dotyczące pierwszej świątyni w Tuchowie. Dokumentów tych obecnie w Tuchowie nie ma. Jest tylko na podstawie tych dokumentów spisane przez Miętusa Bolesława „Historia Kościoła Parafialnego”. Według tej historii owa świątynia ku czci Matki Bożej była wybudowana za króla Bolesława Chrobrego w roku 1015.

Tym dowodzeniom jednak nie można było zbytnio ufać. Gdyby owa data była prawdziwą na pewno by jej O. Szołdrski Wł. CSSR nie pominął w napisanej przez siebie historii Kościoła i Cudownego Obrazu Najświętszej Panny w Tuchowie.

Faktem jest, że wioska Tuchów została darowana opactwu tynieckiemu, przez Judytę żonę Władysława Hermana. Owa wioska nazwana jest w dyplomacie z roku 1105 Tukowem[1]. Jaka była przyczyna przemiany nazwy Tuków na Tuchów o tym na razie badania historyczne milczą.

Ks. Jan Kanty Guszkiewicz przeprowadzając badania nad powstaniem Tuchowa i parafii tuchowskiej powiada, iż król Kazimierz Odnowiciel sprowadził około roku 1044 zakon św. Benedykta i na skale „Tyniec” ich osadził obdarzając ich stu wsiami. Pierwszy Opat tegoż Konwentu, a późniejszy biskup krakowski Aaron i jego następcy posiadali prawo patronatu co do beneficjum świeckiego w podgórskiej wsi Tuchów, którego proboszcz rezydował w kościele położonym nad rzeką Białą pod tytułem Najświętszej Marii Panny[2].

Z owych wyżej podanych dociekań historyków można dojść do wniosku, iż na terenie Tuchowa w niedługim czasie po przyjęciu przez Polskę chrześcijaństwa zaczęła się praca misjonarska, której owocem było wybudowanie świątyni ku czci Matki Bożej. Nie można jednak stanowczo stwierdzić dokładnej daty postawienia kościoła.

Powstanie Parafii.

Zorganizowanie parafii w Tuchowie i okolicy nastąpiło przed rokiem 1320[3]. Pasterzami tejże parafii byli początkowo księża świeccy. W roku 1321 proboszczem tuchowskim był Saulus, a następcą jego od roku 1325 Jakub[4]. Patronat jednak dzierżyli nadal w swym ręku OO. Benedyktyni. Początkowo parafia była przy kościele Najświętszej Marii Panny. Z chwilą gdy wioska Tuchów została podniesiona do godności miasta, zaistniała potrzeba zbudowania nowego kościoła, który by się znajdował w centrum[5].

Dość jednak długo, gdyż ponad sto lat musieli czekać mieszczanie zanim spełniły się ich plany. W roku 1458 został wykończony kościół pod wezwaniem św. Jakuba. Na mocy bulli Piusa II z tegoż roku patronat tyniecki został zamieniony na świecki[6]. Proboszczem kościoła parafialnego był w owych czasach ksiądz świecki Daniel. Po jego śmierci w roku 1460 parafia tuchowska została objęta przez zakon OO. Benedyktynów na mocy dekretu wydanego przez biskupa krakowskiego Tomasza Strzępińskiego[7]. Odtąd parafią tuchowską kierował prepozyt wybierany drogą elekcji z członków zakonu. Rządy każdego z prepozytów ograniczone były tylko do trzech lat. Rok 1460 jest początkiem wielowiekowej pracy zakonników św. Benedykta na terenie parafii tuchowskiej, trwającej aż do roku 1809.

Praca OO. Benedyktynów na terenie parafii tuchowskiej.

Pracę OO. Benedyktynów na nowej parafii można podzielić na trzy rodzaje: a) zabiegi około utrzymania świątyni, b) praca organizacyjna, c) praca charytatywna.

a) Jak już wspomniałem przez Konwent tyniecki na proboszczów tuchowskich wybierani, wywiązywali się należycie ze swojego zadania. Przede wszystkim dbali o należyte utrzymanie świątyni. Do końca roku 1637 czynności święte odbywały się w drewnianym kościele św. Jakuba. Jednak budynek ów musiał być źle zbudowany, tak, iż okazała się potrzeba pobudowania nowej świątyni. Jeszcze pod koniec tegoż roku rozpoczęto budowę murowanego kościoła, który w niedługim czasie ukończono. Postawił kościół z własnych funduszy prepozyt tuchowski O. Sebastian Pielsz[8]. Nie danym jednak było, aby ów kościół doczekał naszych czasów. W roku 1789 w dniu 8 listopada wieczorem wybuchł pożar w śródmieściu, który strawił większą część miasta, nie omijając kościoła parafialnego. Smutne to zdarzenie nie złamało jednak gorliwych w pracy dla chwały Bożej zakonników, którzy zakasawszy rękawy wzięli się rychło do pobudowania nowego kościoła. Za staraniem ówczesnego prepozyta tuchowskiego O. Oddona Kontenowicza w roku 1791 rozpoczęto budowę świątyni. Budowa została ukończona w roku 1797. Ponad miastem wyrosła nowa murowana świątynia, która rozmiarami swymi przewyższała poprzednie. Obok nawy głównej postawiono dwie boczne kaplice, w jednej umieszczono ołtarz ku czci Matki Boskiej Różańcowej, w drugiej zaś ołtarz ku czci św. Benedykta. W głównej nawie w wielkim ołtarzu umieszczono Chrystusa ukrzyżowanego i obraz Patrona parafii św. Jakuba. Całkowite ukończenie i przyozdobienie świątyni nastąpiło w roku 1803. Na wieży umieszczono banię miedzianą środkiem na pół łokcia wyzłacaną. Nie zapomniano też wyzłocić krzyża znajdującego się na bani. Koszty budowy wyniosły 26900 florenów reńskich z dodatkiem 14154 pieszych i 950 jarzemnych dni roboczych. Budowla została postawiona z funduszy OO. Benedyktynów. Rzemieślnicy zaś z woli właściciela dworu tuchowskiego odrabiali pańszczyznę przy budowie kościoła[9].

b) Praca prepozytów nie kończyła się tylko nad utrzymaniem świątyni. W roku 1615 zostało założone bractwo Różańca św. Staraniem O. Mikołaja Makowskiego, jeszcze w tym samym roku zatwierdził to bractwo biskup krakowski Piotr Tylicki. Pozostałem księgi świadczą o starannej i gorliwej pracy nad utrzymaniem bractwa. Wielkimi pionierami w tej pracy byli OO. Oddon Kontenowicz i Kazimierz Olbrychtowicz Opat orłowski[10].

c) Staraniem OO. Benedyktynów założono na terenie Tuchowa szpital dla starców i chorych. Kiedy został założony tego nie doszedłem. W archiwum parafialnym zachowały się do dziś dnia przepisy domowe szpitala. Przepisy owe przepisano w roku 1777.

Szpital ów był przeznaczony dla ludzi ubogich powalonych chorobą, lub dla starców nie mogących pracować. Nadzór nad szpitalem mieli prepozyci tuchowscy i prowizorzy wybierani z pośród obywateli miasta. Zwykle wybierano dwóch prowizorów, którzy urząd swój piastowali przez jeden rok. Budynek szpitalny znajdował się poza miastem przy kościele św. Magdaleny. Był dość mały, gdyż pomieścić mógł zaledwie 12 osób. Dochody na utrzymanie szpitala były czerpane z majątku będącego we wsi Faściszowej, a zapisanego przez X. Mikołaja Mieleckiego w roku 1699. Z tego można wnioskować iż szpital rozpoczął swoją działalność w początkach XVII w. Opiekę duchowną nad osobami znajdującymi się w szpitalu sprawowali księża będący przy kościele farbnym. Szpital-przytułek przetrwał niemal do dzisiejszych czasów. Dopiero ostatnia wojna położyła kres temu dziełu miłosierdzia zapoczątkowanemu przez OO. Benedyktynów. Nie małe te zasługi położyli OO. Benedyktyni około utrzymania i zagospodarowania majątku kościelnego. Ponieważ jednak zbyt długo by trzeba pracować nad tym zagadnieniem pomijam tę sprawę. Według spisu 1764 roku do fary tuchowskiej należały następujące wsie: miasto Tuchów, z Przedmieściem Wielkim i Małym, Gadówka, Wołowa, Kielanowice, Burzyn, Dąbrówka Tuch., Lubaszowa, Łazy altier Kozłówki, Siedliska, Meszna, Buchcice, Brzozówki, Głębocka, Garbek, Ogonówka, Wulka, Podkościelany.

Na zakończenie tego rozdziału dodaję krótkie sprawozdanie z życia OO. Benedyktynów jakie znalazłem na jednej z pierwszych kart „Liber babtisatorum” z roku 1764.

Reverendi Patres Residentes in Tuchów ad S. Jacobum Ap. communem habend mensam, cum reverendo praeposito suo, a quo quodlibet etami Anno pro strena singuli accipiunt aureum Nummum. Vestitum vero, seu amictum sibi procura nt ex Parochialibus accidentiis, quae percipiunt tam ex Oppidanis Tuchowiensis quam et Rustciis, exceptis Solis Nobilibus: etami strenam consuetam, perceptam post Festa Natalis Domini ex Tuchowiensibus Parochianis. Rp. PP. Residentes Inter Se dividunt; similitem et oblationem in Festo S. Nicolai quodlibet Anno consuetam ex Macello Lanionum Tuchoviensium imidem quodlibet Anno in autumno acceptum unum Lapidem sibi /iure consuetum/ Inter Se dividunt.

W roku 1816 cesarz austriacki zniósł opactwo tynieckie. Ostatnim prepozytem w Tuchowie był O. Bernard Ganther, który własnym kosztem wybudował szkołę obok kościoła parafialnego. Przed swoją śmiercią darował ową szkołę gminie tuchowskiej[11]. Od roku 1830 obejmują parafię tuchowską XX. Świeccy i do dziś dnia prowadzą na jej terenie pracę duszpasterską.

Inne kościoły w Tuchowie.

Po prawej stronie rzeki Białej stoi kościół pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Jest wybudowany na tym samym miejscu gdzie niegdyś przed wiekami stała mała drewniana świątynia ku czci Matki Bożej. Opatrzność Boża sprawiła, iż znajdujący się tam obraz Matki Najświętszej z Dzieciątkiem Jezus na ręce zasłynął w XVI wieku cudami. Od tego czasu aż po dziś dzień czerpały i czerpią całe pokolenia ludzi, wiele łask i dobrodziejstw od Matki Bożej Tuchowskiej[12].

Oprócz tego kościoła istniał jeszcze kościół pod wezwaniem św. Magdaleny i Kaplica pod wezwaniem św. Anny[13]. Kiedy kościół św. Magdaleny został zbudowany tego nie doszedłem. Znajdował się on poza miastem od strony zachodniej. Obok kościoła był cmentarz grzebalny, oraz szpital o którym była już mowa. Msza święta odprawiana była raz w tygodniu dla chorych znajdujących się w szpitalu. Obecnie kościół św. Magdaleny jak również kaplica św. Anny nie istnieją.

Źródła:

Ks. Jan Kanty Guszkiewicz: Chronologicus Conspectus eorum, quae de fatis Curatoribusque animarum Ecclesiae Tuchoviensis ab initio saeculi XIV usque ad Augustem 1849 Anni erui potuerunt.

Szołdrski Władysław CSSR. Historya Kościoła i Cudownego Obrazu Najświętszej Panny w Tuchowie, Cieszyn 1920 r.

Miętus Bolesław, Historia Kościoła Parafialnego w Tuchowie, Tuchów 1913 r.

Akta archiwum parafialnego.

Rocznik Diecezji Tarnowskiej na rok 1939.

Powyższy tekst w formie maszynopisu został znaleziony w kancelarii parafialnej, przepisany przez Wojtka Lewickiego i umieszczony na tej stronie.


[1] Szołdrski Wł. Historya Kościoła i Cudownego Obrazu,  s. 1.

[2] Guszkiewicz Jan, Chronologicus Conspectus, s. 1 – 2.

[3] Rocznik Diecezji Tarnowskiej 1939 s. 239.

[4] Szołdrski Wł. Historya Kościoła i Cudownego Obrazu,  s. 2.

[5] W roku 1340 wioska Tuchów zostaje podniesiona przez króla Kazimierza Wielkiego do rzędu miast. Odtąd Tuchów poczyna żyć życiem miejskim. W samym mieście zostały wykryte złoża soli, którą poczęto eksploatować. Zajmowali się tym OO. Benedyktyni, jednakże, król miał zastrzeżone prawa królewskie do tejże kopalni. Co było powodem i kiedy została zasypana kopalnia nic nam o tym dokumenty nie mówią.

[6] Guszkiewicz Jan, Chronologicus Conspectus, s. 2.

[7] jw.

[8] Guszkiewicz Jan, Chronologicus Conspectus, s. 2.

[9] Miętus Bolesław, Historia Kościoła Parafialnego, s. 2.

[10] Guszkiewicz Jan, Chronologicus Conspectus, s. 2 – 3.

[11] Miętus Bolesław, Historia Kościoła Parafialnego, s. 2.

[12] Szołdrski Wł. Historya Kościoła i Cudownego Obrazu.

[13] Wystawa sztuki średniowiecznej, Kraków. Tryptyk z kościoła św. Magdaleny z Tuchowa. W księgach metrykalnych nazywają ów kościół „Ecclesia Magdalena” O. Szołdrski zwie ten kościół Kaplicą s. 185.